Introdusaun
Transformasaun Dijitál no Saúde Data
Iha era transformasaun dijitál ne’ebé la’o lalais tebes, dadus ka data la’ós ona de’it nu’udar rezultadu sekundáriu hosi atividade administrativu sira. Data sai ona hanesan "mina-metan foun" (new oil) no aset estratéjiku ne’ebé foti desizaun, hadi’a servisu públiku, no dudu inovasaun teknolojia iha Timor-Leste. Maibé, valór hosi data ne’e rasik depende ba kualidade no integridade ne’ebé iha laran. Se data ne’ebé ita rai mak fo’er ka kadiuk, desizaun ne’ebé ita foti mós sei sala, ne’ebé bele fó impaktu boot ba dezenvolvimentu nasionál, liuliu iha sektór krítiku hanesan Saúde.
Komprende Integridade Data (Data Integrity)
Integridade data mak koluna prinsipál ne’ebé garante katak data ne’ebé ita rai iha sistema laran nafatin tomak (utuh) no la troka hosi tempu ne’ebé ita kria to’o tempu ne’ebé ita hamoos. Iha mundu baze de dadus (database), integridade la’ós de’it kona-ba seguransa hosi hacker sira, maibé liuliu kona-ba oinsá ita proteje data hosi fallansu tékniku, sala hosi uza-na’in (human error), ka erro iha software.
Integridade data garantia katak ligasaun entre informasaun ida ho seluk nafatin konsistente. Ezemplu: bainhira ita iha dadus pasiente nian, integridade garante katak rezultadu laboratoriu ne’ebé hatama sei la sirkula ba naran pasiente seluk tanba de’it fallansu iha sistema laran. Se integridade ne'e lakon, konfiansa ba teknolojia mós sei lakon.
Komprende Kualidade Data (Data Quality)
Enkuantu integridade foku ba aspektu tékniku hosi "oinsá data ne'e rai", kualidade data foku liu ba valór operasionál hosi "oinsá data ne'e bele uza". Data ne’ebé iha kualidade aas mak data ne’ebé bele fó resposta loos ba pergunta sira ne’ebé foti hosi lideransa sira. Kualidade data haree ba luan (kompletude), loos (akurasaun), no tempu (oportunidade).
Iha kontestu Saúde, kualidade data bele salva moris. Ezemplu: se ita iha lista stoke aimoruk ne’ebé integridade loos (data la lakon), maibé kualidade data kraik (data tuan ona no la hatudu stoke reál ohin nian), maka ospitál sei hasoru problema bainhira aimoruk ne’ebé presiza tebes mak laiha. Tan ne’e, kualidade data ezije monitorizasaun kontínuu hosi ema sira ne’ebé jere dadus ne’e loroloron.
Sinerjia ba Futuru
Relasaun entre integridade no kualidade mak hanesan relasaun entre estrutura uma no kondisaun moris iha laran. Integridade mak fondasaun ne’ebé garante uma ne’e la monu, enkuantu kualidade mak buat ne’ebé halo uma ne’e moos no merese atu hela. Portal Saúde Data Timor-Leste harii ho vizaun atu garante katak dadus hotu ne’ebé ita jere la’ós de’it rai ho seguru (integridade), maibé mós bele fó informasaun ne’ebé loos no foun (kualidade) hodi foti desizaun ne’ebé loloos ba povu Timor-Leste.